Báo Cáo Tài Chính Là Gì? Bộ Báo Cáo Gồm Những Gì Và Đọc Sao

Cứ đến quý I hằng năm, phòng kế toán của mọi doanh nghiệp lại bước vào giai đoạn bận rộn nhất: khóa sổ và tổng kết cả năm tài chính. Hiểu đúng báo cáo tài chính là gì giúp bạn không chỉ làm tròn nghĩa vụ với cơ quan thuế, mà còn đọc được sức khỏe thật sự của một tổ chức chỉ qua vài trang số liệu.

1. Báo cáo tài chính là gì?

Theo Điều 3 Luật Kế toán 88/2015/QH13, báo cáo tài chính là hệ thống thông tin kinh tế, tài chính của đơn vị kế toán, trình bày theo biểu mẫu quy định tại chuẩn mực và chế độ kế toán. Đây là sản phẩm cuối của quy trình ghi nhận nghiệp vụ trong kỳ, nơi hàng nghìn bút toán rời rạc được tổng hợp thành bức tranh tài chính có thể so sánh giữa các doanh nghiệp.

“Báo cáo tài chính dùng để cung cấp thông tin về tình hình tài chính, tình hình kinh doanh và các luồng tiền của một doanh nghiệp.” — Thông tư 200/2014/TT-BTC

Người sử dụng rất đa dạng: cơ quan thuế đối chiếu nghĩa vụ ngân sách, ngân hàng thẩm định tín dụng, nhà đầu tư định giá cổ phần, ban giám đốc phân bổ nguồn lực. Phục vụ nhiều bên như vậy nên số liệu phải theo chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) thay vì trình bày tùy ý.

2. Bộ báo cáo tài chính gồm những gì theo Thông tư 200?

Doanh nghiệp áp dụng Thông tư 200/2014/TT-BTC lập đủ bốn báo cáo bổ trợ nhau: một cái chụp ảnh tĩnh cuối kỳ, một cái ghi lại diễn biến trong kỳ, một cái theo dõi dòng tiền và một cái giải thích những gì con số chưa nói hết.

Báo cáo	Mẫu số	Nội dung chính
Bảng cân đối kế toán (Balance Sheet)	B01-DN	Tài sản, nợ phải trả, vốn chủ sở hữu cuối kỳ
Kết quả hoạt động kinh doanh (Income Statement)	B02-DN	Doanh thu, giá vốn, chi phí, lợi nhuận trong kỳ
Lưu chuyển tiền tệ (Cash Flow Statement)	B03-DN	Dòng tiền vào – ra: kinh doanh, đầu tư, tài chính
Thuyết minh báo cáo tài chính (Notes)	B09-DN	Chính sách kế toán, diễn giải khoản mục trọng yếu

Người lập bộ hồ sơ này thường là kế toán tổng hợp (General Accountant) và kế toán trưởng (Chief Accountant). Muốn hiểu rõ hơn vai trò của kế toán trong doanh nghiệp, bạn có thể xem bài tổng quan nghề kế toán trên sur-go.com để thấy báo cáo tài chính nằm ở đâu trong chu trình từ chứng từ đến sổ cái.

3. Bộ báo cáo cho doanh nghiệp nhỏ và vừa theo Thông tư 133

Không phải đơn vị nào cũng lập đủ bốn mẫu trên. Doanh nghiệp nhỏ và vừa áp dụng Thông tư 133/2016/TT-BTC dùng biểu mẫu riêng, gọn hơn. Khác biệt dễ thấy nhất nằm ở tên gọi: thay vì “Bảng cân đối kế toán”, chế độ này dùng “Báo cáo tình hình tài chính”.

– Báo cáo tình hình tài chính lập theo Mẫu B01a-DNN hoặc B01b-DNN, tùy doanh nghiệp có phân loại tài sản theo tính thanh khoản hay không.

– Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh dùng Mẫu B02-DNN, ít chỉ tiêu chi tiết hơn B02-DN.

– Thuyết minh B09-DNN vẫn bắt buộc, còn lưu chuyển tiền tệ B03-DNN chỉ được khuyến khích lập.

Cách phân tầng này giảm gánh nặng hành chính cho khối doanh nghiệp quy mô nhỏ, vốn chỉ có một hoặc hai kế toán viên. Dù vậy, nhiều đơn vị vẫn chủ động lập báo cáo lưu chuyển tiền tệ vì ngân hàng hay yêu cầu khi xét hạn mức tín dụng.

4. Thời hạn nộp và nơi nộp báo cáo tài chính năm

Thời hạn nộp quy định tại Điều 109 Thông tư 200/2014/TT-BTC và Điều 80 Thông tư 133/2016/TT-BTC. Doanh nghiệp tư nhân và công ty hợp danh nộp chậm nhất 30 ngày kể từ ngày kết thúc kỳ kế toán năm; các loại hình còn lại có thời hạn 90 ngày. Với năm tài chính trùng năm dương lịch, mốc quen thuộc là ngày 31/3 năm sau.

– Cơ quan thuế quản lý trực tiếp tiếp nhận qua cổng thuế điện tử eTax, cùng lúc với quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp.

– Cơ quan thống kê nhận số liệu phục vụ điều tra doanh nghiệp và chỉ tiêu kinh tế vĩ mô.

– Cơ quan đăng ký kinh doanh thuộc Sở Kế hoạch và Đầu tư nhận báo cáo theo Luật Doanh nghiệp.

Doanh nghiệp nhà nước còn nộp thêm cho cơ quan tài chính và đơn vị cấp trên. Nộp muộn hoặc thiếu biểu mẫu có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định 41/2018/NĐ-CP. Đó là lý do bộ phận kế toán thường khóa sổ, đối chiếu công nợ và kiểm kê kho ngay từ tháng 1.

5. Cách đọc nhanh một bộ báo cáo tài chính

Nền tảng của mọi báo cáo là phương trình kế toán: Tài sản = Nợ phải trả + Vốn chủ sở hữu. Hai vế của bảng cân đối luôn bằng nhau, nên khi đọc hãy nhìn cơ cấu thay vì con số tuyệt đối. Doanh nghiệp có tổng tài sản lớn nhưng phần lớn hình thành từ nợ vay ngắn hạn mang rủi ro thanh khoản khác hẳn đơn vị cùng quy mô có vốn chủ sở hữu chiếm ưu thế.

– Hệ số thanh toán hiện hành (Current Ratio) bằng tài sản ngắn hạn chia nợ ngắn hạn, đo khả năng trả nợ đến hạn trong 12 tháng.

– Biên lợi nhuận gộp (Gross Profit Margin) bằng lợi nhuận gộp chia doanh thu thuần, cho thấy còn lại bao nhiêu sau giá vốn.

– Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) bằng lợi nhuận sau thuế chia vốn chủ sở hữu bình quân.

Bước cuối là đối chiếu lợi nhuận sau thuế trên B02-DN với dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh trên B03-DN. Lợi nhuận dương nhiều năm nhưng dòng tiền kinh doanh liên tục âm là dấu hiệu doanh thu còn nằm ở khoản phải thu hoặc hàng tồn kho. Thuyết minh B09-DN giải thích chênh lệch kiểu này.

6. Kiểm toán độc lập và xu hướng chuyển sang IFRS

Theo Luật Kiểm toán độc lập 67/2011/QH12 và Nghị định 17/2012/NĐ-CP, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, tổ chức tín dụng, công ty đại chúng và doanh nghiệp bảo hiểm phải kiểm toán báo cáo tài chính năm. Kiểm toán viên (Auditor) hành nghề cần chứng chỉ CPA Việt Nam và đăng ký tại Bộ Tài chính, sinh hoạt chuyên môn qua Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA). Ý kiến chấp nhận toàn phần cho thấy báo cáo phản ánh trung thực trên các khía cạnh trọng yếu; ý kiến ngoại trừ là tín hiệu cần đọc kỹ thuyết minh.

Việt Nam cũng đang triển khai lộ trình áp dụng Chuẩn mực Báo cáo tài chính quốc tế (IFRS) theo Quyết định 345/QĐ-BTC ngày 16/3/2020 của Bộ Tài chính, bắt đầu từ nhóm tự nguyện rồi mở rộng dần. Kế toán viên nắm cả VAS lẫn IFRS, kèm chứng chỉ ACCA hoặc CMA và thành thạo MISA, FAST, Bravo hay SAP, đang có lợi thế rõ khi ứng tuyển vào khối doanh nghiệp niêm yết.

7. Câu hỏi thường gặp

1. Báo cáo tài chính và báo cáo quản trị khác nhau thế nào?

Báo cáo tài chính lập theo biểu mẫu pháp lý, phục vụ thuế, ngân hàng, nhà đầu tư và có kỳ hạn cố định. Báo cáo quản trị (Management Report) do doanh nghiệp tự thiết kế, phục vụ ban điều hành và không nộp cho cơ quan nào.

2. Doanh nghiệp mới thành lập chưa có doanh thu có phải nộp không?

Có. Chưa phát sinh hoạt động thì đơn vị vẫn nộp báo cáo tài chính năm với chỉ tiêu bằng 0 hoặc chỉ có số liệu vốn góp. Bỏ trống kỳ nộp đầu tiên là lỗi phổ biến và có thể bị xử phạt hành chính.

3. Người không học kế toán có tự đọc được báo cáo tài chính không?

Ở mức cơ bản thì có. Bạn cần nắm phương trình kế toán, hiểu tài sản ngắn hạn, nợ ngắn hạn, doanh thu thuần, lợi nhuận gộp và tập đọc vài chỉ số như ROE. Phần kỹ thuật sâu như phương pháp khấu hao mới cần nền chuyên môn.

Hiểu báo cáo tài chính là gì không dừng ở việc thuộc tên bốn biểu mẫu B01-DN, B02-DN, B03-DN và B09-DN. Giá trị thật nằm ở khả năng đọc mối liên hệ giữa chúng: cơ cấu tài sản nói gì về rủi ro, lợi nhuận có đi cùng dòng tiền hay không, thuyết minh giải thích ra sao. Với người theo nghề kế toán, đây là kỹ năng nền tảng cần rèn từ sớm.

Hà Thị Thu Thảo