Kiểm Toán Viên Là Gì? Phân Biệt Kiểm Toán Nội Bộ Và Độc Lập

Báo cáo tài chính của một doanh nghiệp chỉ có giá trị với nhà đầu tư và ngân hàng khi được một bên thứ ba độc lập soát xét. Người làm công việc đó là kiểm toán viên. Nhiều sinh viên kế toán vẫn nhầm lẫn kiểm toán viên là gì với kế toán viên, trong khi hai nghề khác nhau cả về mục tiêu lẫn khung pháp lý điều chỉnh.

1. Kiểm toán viên là gì và làm những công việc nào

Kiểm toán viên (Auditor) là người kiểm tra, xác minh tính trung thực và hợp lý của thông tin tài chính do đơn vị được kiểm toán lập ra. Sản phẩm cuối cùng của họ không phải bản ghi chép mới, mà là ý kiến chuyên môn dựa trên bằng chứng thu thập được. Theo Luật Kiểm toán độc lập số 67/2011/QH12, người hành nghề phải có giấy chứng nhận đăng ký hành nghề và làm tại doanh nghiệp kiểm toán được cấp phép.

Công việc thực tế xoay quanh việc đối chiếu chứng từ và đánh giá xem con số trên sổ sách có phản ánh đúng bản chất giao dịch hay không. Họ đọc hợp đồng, gửi thư xác nhận số dư, chứng kiến kiểm kê hàng tồn kho và tính lại các ước tính kế toán. Một kỳ kiểm toán gồm các nhóm việc chính:

– Nhóm kiểm toán tìm hiểu hoạt động kinh doanh và kiểm soát nội bộ trước khi vào số liệu.
– Từng khoản mục như tiền, phải thu, hàng tồn kho, doanh thu và chi phí được kiểm tra chi tiết.
– Thư quản lý nêu điểm yếu trong kiểm soát nội bộ kèm khuyến nghị cho ban giám đốc.

“Kiểm toán không nhằm phát hiện mọi gian lận, mà đưa ra mức độ tin cậy hợp lý rằng báo cáo tài chính không còn sai sót trọng yếu.” — Nguyên tắc trong hệ thống chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA)

2. Phân biệt kiểm toán độc lập, kiểm toán nội bộ và kiểm toán nhà nước

Ba loại hình kiểm toán ở Việt Nam khác nhau ở chủ thể thực hiện và đối tượng phục vụ. Kiểm toán độc lập do công ty kiểm toán tư nhân thực hiện theo hợp đồng, phục vụ cổ đông và các bên ngoài doanh nghiệp. Kiểm toán nội bộ (Internal Audit) là bộ phận nằm trong chính tổ chức và tập trung vào rủi ro vận hành. Kiểm toán nhà nước do Kiểm toán Nhà nước Việt Nam thực hiện với đối tượng là tài chính công.

Khác biệt quan trọng nhất nằm ở tính độc lập: người làm kiểm toán độc lập không được có quan hệ lợi ích với đơn vị được kiểm toán, còn bộ phận nội bộ vẫn là người lao động của tổ chức đó. Vì vậy chỉ báo cáo kiểm toán độc lập mới được ngân hàng và sàn chứng khoán chấp nhận. Để hình dung vị trí nghề này trong bức tranh chung, bạn có thể xem thêm bài về kế toán và các mảng chuyên môn.

3. Điều kiện hành nghề kiểm toán viên tại Việt Nam

Muốn ký tên trên báo cáo kiểm toán, một người phải vượt qua hai vòng. Vòng thứ nhất là kỳ thi chứng chỉ do Bộ Tài chính tổ chức, thường gọi là CPA Việt Nam, gồm các môn kế toán tài chính, kiểm toán, thuế, tài chính doanh nghiệp, pháp luật kinh tế và ngoại ngữ. Điều kiện dự thi gồm bằng đại học chuyên ngành phù hợp và thời gian công tác thực tế tối thiểu. Vòng thứ hai là đăng ký hành nghề tại doanh nghiệp kiểm toán để được cấp giấy chứng nhận có thời hạn.

Bên cạnh điều kiện pháp lý, người hành nghề phải tuân thủ hệ thống chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA) và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Tính chính trực, khách quan và bảo mật là căn cứ xử lý kỷ luật khi có sai phạm, đồng thời mỗi người còn phải cập nhật kiến thức hằng năm.

4. Quy trình một cuộc kiểm toán và các loại ý kiến kiểm toán

Một cuộc kiểm toán báo cáo tài chính đi theo trình tự khá cố định. Giai đoạn lập kế hoạch giúp nhóm kiểm toán hiểu ngành nghề, xác định mức trọng yếu và đánh giá rủi ro sai sót. Nếu kiểm soát nội bộ được thiết kế tốt, kiểm toán viên làm thử nghiệm kiểm soát để xem quy trình có vận hành đúng như mô tả không. Phần lớn thời gian còn lại dành cho thử nghiệm cơ bản, tức kiểm tra chi tiết số dư và nghiệp vụ kết hợp thủ tục phân tích, trước khi phát hành báo cáo với một trong bốn dạng ý kiến:

– Ý kiến chấp nhận toàn phần xuất hiện khi báo cáo phản ánh trung thực trên các khía cạnh trọng yếu.
– Ý kiến ngoại trừ áp dụng khi sai sót trọng yếu nhưng không lan tỏa, hoặc thiếu bằng chứng cho một khoản mục.
– Ý kiến trái ngược được dùng khi sai sót vừa trọng yếu vừa lan tỏa, khiến báo cáo không còn đáng tin.
– Ý kiến từ chối áp dụng khi phạm vi kiểm toán bị giới hạn đến mức không thể kết luận.

Nhà đầu tư nên đọc phần ý kiến trước khi nhìn số liệu, vì một ý kiến ngoại trừ đôi khi hé lộ nhiều hơn cả bảng cân đối kế toán.

5. Kế toán và kiểm toán khác nhau ra sao, học thêm gì để đi xa

Sự khác biệt căn bản nằm ở chiều của công việc. Kế toán viên (Accountant) làm xuôi theo dòng nghiệp vụ, ghi nhận chứng từ, hạch toán và lập báo cáo theo Luật Kế toán 88/2015/QH13 cùng Thông tư 200/2014/TT-BTC hoặc Thông tư 133/2016/TT-BTC. Kiểm toán viên làm ngược lại, xuất phát từ báo cáo đã lập rồi truy về chứng từ gốc. Kế toán gắn với một doanh nghiệp và làm đều quanh năm, còn bên kiểm toán độc lập đi qua nhiều khách hàng, với mùa bận (busy season) từ khoảng tháng 12 đến tháng 3 năm sau.

Về công cụ, nghề này đòi hỏi sự quen thuộc với dữ liệu xuất từ MISA, FAST, Bravo hay SAP và khả năng dùng Excel xử lý sổ chi tiết hàng chục nghìn dòng. Hóa đơn điện tử và dữ liệu liên thông từ Tổng cục Thuế cũng đang đưa việc thu thập bằng chứng nghiêng về kiểm tra tổng thể.

6. Câu hỏi thường gặp

1. Học kế toán có thi được chứng chỉ kiểm toán viên không?

Có. Cử nhân kế toán, kiểm toán, tài chính, ngân hàng đều đủ điều kiện chuyên ngành để dự thi CPA Việt Nam nếu đủ thời gian công tác thực tế.

2. Làm kiểm toán nội bộ có cần chứng chỉ CPA không?

Không bắt buộc. Nghị định 05/2019/NĐ-CP yêu cầu trình độ và kinh nghiệm phù hợp, còn CPA Việt Nam hay CIA là lợi thế chứ không phải điều kiện làm việc.

3. Ý kiến ngoại trừ có nghĩa là doanh nghiệp làm sai không?

Không hẳn. Ngoại trừ có thể do sai sót trọng yếu, cũng có thể do thiếu bằng chứng cho một khoản mục, chẳng hạn không chứng kiến được kiểm kê đầu kỳ.

Hiểu rõ kiểm toán viên là gì giúp bạn chọn đúng hướng đi ngay từ khi còn ngồi ghế giảng đường, thay vì đến năm cuối mới phân vân giữa hai nghề. Kiểm toán đòi hỏi tư duy hoài nghi nghề nghiệp, khả năng chịu áp lực mùa bận và một lộ trình chứng chỉ dài hơi. Đổi lại, vài năm đầu trong nghề cho nền tảng nghiệp vụ vững để chuyển sang kế toán trưởng hay phân tích tài chính.

Hà Thị Thu Thảo