Chuẩn Mực Kế Toán Việt Nam Là Gì? Hệ Thống VAS Và Vai Trò

Hai doanh nghiệp cùng ngành nhưng ghi nhận doanh thu theo hai cách khác nhau thì báo cáo tài chính không còn so sánh được với nhau. Đó là lý do hệ thống chuẩn mực ra đời. Hiểu chuẩn mực kế toán Việt Nam là gì giúp người làm nghề biết mình đang chịu sự chi phối của khung quy tắc nào.

1. Chuẩn mực kế toán Việt Nam là gì

Chuẩn mực kế toán Việt Nam (Vietnamese Accounting Standards – VAS) là tập hợp các quy định và phương pháp kế toán cơ bản do Bộ Tài chính ban hành, làm cơ sở để doanh nghiệp ghi nhận, đo lường và trình bày thông tin trên báo cáo tài chính. Mỗi chuẩn mực xử lý một nhóm đối tượng cụ thể như hàng tồn kho, tài sản cố định hay doanh thu. Nói ngắn gọn, chuẩn mực trả lời câu hỏi “ghi nhận theo nguyên tắc nào”, không mô tả từng bút toán.

“Chuẩn mực kế toán gồm những quy định và phương pháp kế toán cơ bản để lập báo cáo tài chính.” — Luật Kế toán số 88/2015/QH13

Giá trị của hệ thống này nằm ở tính thống nhất. Khi mọi doanh nghiệp cùng áp dụng một bộ nguyên tắc, số liệu giữa các đơn vị mới so sánh được và nhà đầu tư mới có căn cứ đọc báo cáo. Thiếu chuẩn mực, mỗi kế toán viên (Accountant) sẽ tự chọn cách ghi nhận theo cảm tính.

2. Bối cảnh ban hành 26 chuẩn mực VAS qua 5 đợt

Hệ thống VAS được xây dựng trên nền chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS) đầu những năm 2000, có điều chỉnh cho phù hợp đặc thù pháp lý trong nước. Bộ Tài chính chia thành năm đợt ban hành để doanh nghiệp và đội ngũ kế toán có thời gian tiếp nhận. Tổng cộng 26 chuẩn mực ra đời giai đoạn 2001 – 2005 và danh mục này chưa được mở rộng thêm.

Đợt	Văn bản ban hành	Số lượng	Chuẩn mực tiêu biểu
Đợt 1 (2001)	Quyết định 149/2001/QĐ-BTC	4	VAS 02, VAS 03, VAS 04, VAS 14
Đợt 2 (2002)	Quyết định 165/2002/QĐ-BTC	6	VAS 01, VAS 06, VAS 10, VAS 15, VAS 16, VAS 24
Đợt 3 (2003)	Quyết định 234/2003/QĐ-BTC	6	VAS 05, VAS 07, VAS 08, VAS 21, VAS 25, VAS 26
Đợt 4 (2005)	Quyết định 12/2005/QĐ-BTC	6	VAS 17, VAS 22, VAS 23, VAS 27, VAS 28, VAS 29
Đợt 5 (2005)	Quyết định 100/2005/QĐ-BTC	4	VAS 11, VAS 18, VAS 19, VAS 30

Một chi tiết dễ gây bối rối: số hiệu chạy đến 30 nhưng tổng số chỉ là 26, do VAS đánh số bám theo hệ thống IAS quốc tế nên vài số hiệu bị bỏ trống.

3. Phân biệt chuẩn mực, chế độ kế toán và Luật Kế toán

Đây là điểm nhầm lẫn phổ biến nhất khi tiếp cận khung pháp lý kế toán, bởi ba nhóm văn bản nằm ở ba cấp độ khác nhau. Luật Kế toán số 88/2015/QH13 do Quốc hội ban hành, quy định những vấn đề mang tính nguyên tắc: chứng từ, sổ kế toán, báo cáo tài chính, tiêu chuẩn của người làm kế toán và kế toán trưởng. Đây là nền pháp lý cao nhất mà văn bản dưới luật phải tuân theo.

Chuẩn mực VAS đứng ở tầng giữa, nêu nguyên tắc ghi nhận và đo lường cho từng đối tượng kế toán. Chế độ kế toán mới là phần hướng dẫn thực hành: hệ thống tài khoản, phương pháp hạch toán, biểu mẫu chứng từ và báo cáo. Thông tư 200/2014/TT-BTC áp dụng cho doanh nghiệp thuộc mọi lĩnh vực, còn Thông tư 133/2016/TT-BTC dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Với người đang tìm hiểu nghề kế toán tại Việt Nam, phân tầng đúng ba nhóm văn bản này giúp tránh việc học thuộc bút toán mà không hiểu vì sao hạch toán như vậy.

4. Những chuẩn mực VAS quan trọng và dễ gặp

Một nhóm nhỏ trong 26 chuẩn mực xuất hiện gần như hằng ngày ở phòng kế toán, phần còn lại chỉ áp dụng khi có nghiệp vụ đặc thù như hợp nhất kinh doanh hay hợp đồng bảo hiểm. Người mới vào nghề nên nắm nhóm cốt lõi trước.

– VAS 01 Chuẩn mực chung đặt ra nguyên tắc và yêu cầu cơ bản cho toàn hệ thống.

– VAS 02 Hàng tồn kho quy định cách xác định giá gốc, tính giá xuất kho và lập dự phòng.

– VAS 03 Tài sản cố định hữu hình hướng dẫn ghi nhận, xác định nguyên giá và khấu hao.

– VAS 14 Doanh thu và thu nhập khác nêu điều kiện ghi nhận doanh thu bán hàng, dịch vụ.

– VAS 17 Thuế thu nhập doanh nghiệp xử lý chênh lệch giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế.

– VAS 21 Trình bày báo cáo tài chính quy định kết cấu và nội dung tối thiểu của báo cáo.

VAS 14 và VAS 17 thường gây khó nhất cho người mới. VAS 14 buộc kế toán xét đủ điều kiện ghi nhận doanh thu chứ không phải cứ xuất hóa đơn là ghi nhận, còn VAS 17 đòi hỏi hiểu bản chất chênh lệch tạm thời để tính thuế thu nhập hoãn lại.

5. Các nguyên tắc kế toán cơ bản theo VAS 01

VAS 01 nêu bảy nguyên tắc kế toán cơ bản, chi phối hầu hết xét đoán nghiệp vụ trong thực tế. Cơ sở dồn tích yêu cầu ghi nhận giao dịch vào thời điểm phát sinh, không phụ thuộc thời điểm thu chi tiền. Hoạt động liên tục giả định doanh nghiệp tiếp tục kinh doanh bình thường, nhờ đó tài sản được phản ánh theo giá gốc thay vì giá thanh lý. Nguyên tắc giá gốc quy định tài sản ghi nhận theo chi phí thực tế bỏ ra khi hình thành.

Bốn nguyên tắc còn lại điều chỉnh cách xử lý số liệu qua thời gian. Phù hợp gắn chi phí với doanh thu do chi phí đó tạo ra trong cùng kỳ. Nhất quán buộc doanh nghiệp duy trì chính sách kế toán đã chọn, nếu thay đổi phải thuyết minh ảnh hưởng. Thận trọng yêu cầu lập dự phòng khi có bằng chứng về tổn thất. Trọng yếu cho phép bỏ qua thông tin nhỏ không làm thay đổi quyết định của người đọc.

6. VAS khác IFRS ở những điểm nào

Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (International Financial Reporting Standards – IFRS) do Hội đồng Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (IASB) ban hành và cập nhật liên tục, trong khi VAS giữ nguyên nội dung từ 2001 – 2005. Khoảng cách đó tạo ra khác biệt về cách nhìn nhận giá trị tài sản.

Nội dung	VAS	IFRS
Cơ sở đo lường	Chủ yếu theo giá gốc	Giá gốc kết hợp giá trị hợp lý (fair value)
Tổn thất tài sản	Chưa có chuẩn mực riêng	Ghi nhận khi giá trị thu hồi thấp hơn giá trị ghi sổ
Công cụ tài chính	Chưa có chuẩn mực đầy đủ	Có chuẩn mực chuyên biệt
Cách tiếp cận	Thiên về quy tắc	Thiên về nguyên tắc, đề cao xét đoán
Cập nhật	Ban hành 2001 – 2005	Sửa đổi, bổ sung định kỳ

Khác biệt lớn nhất về tư duy là vai trò của xét đoán. VAS đưa ra khuôn khổ tương đối cố định nên kế toán chủ yếu áp dụng đúng hướng dẫn, còn IFRS đòi hỏi người lập báo cáo tự đánh giá bản chất kinh tế của giao dịch.

7. Lộ trình áp dụng IFRS tại Việt Nam

Ngày 16/3/2020, Bộ Tài chính ban hành Quyết định số 345/QĐ-BTC phê duyệt Đề án áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính tại Việt Nam với ba giai đoạn. Giai đoạn chuẩn bị 2020 – 2021 tập trung công bố bản dịch IFRS, đào tạo nhân lực và xây dựng hướng dẫn. Giai đoạn tự nguyện 2022 – 2025 mở cho doanh nghiệp có nhu cầu và đủ nguồn lực, chủ yếu là công ty mẹ của tập đoàn kinh tế nhà nước quy mô lớn, công ty mẹ niêm yết và công ty đại chúng quy mô lớn. Giai đoạn sau năm 2025 là áp dụng bắt buộc, phạm vi và thời điểm do Bộ Tài chính quy định trên cơ sở đánh giá kết quả thực hiện.

Song song đó, Đề án đặt định hướng xây dựng hệ thống chuẩn mực báo cáo tài chính Việt Nam mới thay thế VAS hiện hành, dành cho doanh nghiệp chưa áp dụng IFRS. Lộ trình vì vậy đi theo hai nhánh song song.

8. Ý nghĩa với người làm nghề kế toán

Hiểu hệ thống chuẩn mực mang lại lợi thế rõ rệt trong công việc hằng ngày. Kế toán nắm nguyên tắc giải thích được vì sao một khoản chi không vào chi phí kỳ này, thay vì chỉ nói phần mềm MISA hay FAST hạch toán như vậy. Khi làm việc với kiểm toán độc lập hoặc cơ quan thuế, khả năng dẫn chiếu đúng chuẩn mực là căn cứ bảo vệ số liệu.

Kiến thức chuẩn mực cũng là điều kiện tiếp cận các chứng chỉ nghề nghiệp. Chương trình CPA Việt Nam bám sát VAS và chế độ kế toán trong nước, còn ACCA, CMA tiếp cận theo hướng IFRS. Nhân sự đọc được cả hai hệ thống có lợi thế ở doanh nghiệp niêm yết, công ty vốn nước ngoài hoặc tập đoàn dùng SAP.

9. Câu hỏi thường gặp

1. Việt Nam hiện có bao nhiêu chuẩn mực kế toán?

Hệ thống VAS gồm 26 chuẩn mực do Bộ Tài chính ban hành qua năm đợt trong giai đoạn 2001 – 2005. Số hiệu chạy đến 30 vì cách đánh số bám theo chuẩn mực quốc tế.

2. Chuẩn mực kế toán và Thông tư 200/2014/TT-BTC khác nhau thế nào?

Chuẩn mực nêu nguyên tắc ghi nhận và đo lường, còn Thông tư 200/2014/TT-BTC là chế độ kế toán hướng dẫn thực hành gồm hệ thống tài khoản và biểu mẫu báo cáo.

3. Doanh nghiệp nhỏ có bắt buộc áp dụng IFRS không?

Theo Quyết định 345/QĐ-BTC, giai đoạn 2022 – 2025 là áp dụng tự nguyện, hướng tới doanh nghiệp quy mô lớn. Doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn theo Thông tư 133/2016/TT-BTC.

Nắm được chuẩn mực kế toán Việt Nam là gì giúp bạn nhìn khung pháp lý kế toán theo đúng thứ tự: Luật Kế toán đặt nguyên tắc, VAS quy định cách ghi nhận, chế độ kế toán hướng dẫn thao tác. Khi lộ trình IFRS theo Quyết định 345/QĐ-BTC dần mở rộng, người cập nhật sớm cả hai hệ thống sẽ có thêm lựa chọn nghề nghiệp trong các doanh nghiệp quy mô lớn.

Hà Thị Thu Thảo